|
Şair İsmail Safa'nın oğlu olan Peyami Safa, babasının 1901'de ölümü üzerine, annesi ve akrabaları tarafından büyütüldü. İlkokuldan sonra öğrenimini sürdüremeyerek, bütün yaşamı boyunca kendi kendisini yetiştirdi. Dokuz yaşındayken yakalandığı kemik hastalığının gözlemlerini, daha sonraları 9. Hariciye Koğuşu (1931) adlı romanında kullanacak olan Peyami Safa, Posta Telgraf Nezareti'nde memurluk (1912) ve öğretmenlik yaptı (1914-1918). Bu arada kendi kendisine fransızca öğrendi. Ozan olan amcalarının da etkisiyle küçük yaşta edebiyatla ilgilenerek, on dört yaşındayken Karanlıklar Kıralı adlı tek öykülük bir kitapçık çıkardı. Ağabeyinin desteğiyle, Birinci Dünya savaşının bittiği yıl, Yirminci Asır adlı bir gazete çıkarmaya başladı (1918). Bu gazetede "Asrın Hikâyeleri" genel başlığıyla yayımladığı öykülerle adını duyurdu. Yirminci Asır'ı kapattıktan sonra da basında çalışmaya başlayarak Vakit, Akşam, Cumhuriyet, Tan, Tasvir, Ulus, Milliyet, Tercüman, Son Havadis gibi gazetelerde fıkra yazarlığı ve başyazarlık yaptı. Her Ay, Ayda Bir, Resimli Ay, Hafta, Yedigün, Çı-naraltı gibi dergilerde ürünleri yayımlandı. Kültür Haftası (1936, 21 sayı) ve Türk Düşüncesi (1953-1960) dergilerini çıkardı. YAPITLARININ ÖZELLİKLERİ Bütün yazı yaşamı boyunca gazetelerde çalışan ve fıkra, öykü, roman türlerinde çok sayıda ürün veren Peyami Safa, geçim kaygısıyla yazdığı, sayısı yüz kırka yaklaşan yapıtlarında Server Bedi adını kullandı. Türk edebiyatında pek yazılmayan polis romanı alanında da ürün vererek Cingöz Recai tipini yarattı. Kuşkusuz Peyami Safa'nın asıl edebiyatçı yanı, kendi adıyla yayımladığı romanlarında belirmektedir Romanlarının en önemli özelliği, Mehmet Rauf'tan sonra yeniden ruhsal boyutu ve ruh çözümlemesini ön plana çıkarması, kahramanlarının düşünce ve dönüşümlerini, çevreden çok içsel dinamiklere bağlamasıdır. Bundan dolayı, olayın betimlenmesi değil, duygu ve düşünce temelinde çözümlenmesi önem kazanmıştır. Kültür, toplum ve ideoloji konularında da düşünce üreten, kalem tartışmalarına girişen Peyami Safa, romanlarında da toplumsal ve kültürel değişme konularını işledi. İlk romanı Sözde Kızlar'dan (1922'de tefrika edildi) başlayarak, Mahşer (1924), Fatih-Harbiye (1931), Bir Tereddüdün Romanı'nda (1933) toplumsal değişmelerden kaynaklanan ahlak çöküntülerini işleyerek, maddenin karşısına, "manevi olan"ı çıkardı. Bu romanlarında savlı roman anlayışını benimsedi. Toplum ve kültür yozlaşmasının nedenlerini tartışırken de toplumdaki maddileşmeyi öne sürerek Batılılaşmanın gereksizliğini vurguladı. Fatih-Harbiye onun bu özelliklerinir gösteren romanıdır. Peyami Safa bu romanının kahramanı genç kızın, asıl değerlerden uzaklaşarak Harbiye'de yaygınlaşan Avrupai yaşama özenmesini ve yeniden Fatih'in simgelediği aslına dönüşünü betimlerken, bu değişimi, bütünüyle ruhsal etmenlere bağlar. Kendi yaşamöyküsünden yararlanarak yazdığı ve hasta bir gencin yaşamından bir bölümü anlattığı 9. Hariciye Koğuşu (1930) romanı, ruhsal boyutu en başarılı kullandığı romanıdır. Üslupçu bir yazar olan Peyami Safa, romanlarında, özellikle 9. Hariciye Koğuşu'nda, değişik tümce yapılan arayarak, konusuna uygun bir roman dili ve estetiği geliştirdi. İlk romanlarında kendisine özgü bir gerçekçi anlayışı sergiledi, özellikle Matmazel Noraliya 'nın Koltuğu (1949) romanından sonra, metafizik yorumlamalara yöneldi. Peyami Safa, edebiyat dışında, toplumsal konular, sanat, felsefe, ruhbilim, dil, vb. alanlarda çeşitli yazılar da yayımladı. Eserleri: Roman: Sözde Kızlar (tefrika edilişi 1922; basımı 1925); Mahşer (1924); Canan (1925); Bir Akşamdı (1928); Şimşek (1928); 9. Hariciye Koğuşu (1930); Attila (1931); Fatih-Harbiye (1931); Bir Tereddüdün Romanı (1933); Biz İnsanlar (tefrika edilişi 1939; basımı 1959); Matmazel Noralya'nın Koltuğu (1949); Yalnızız (1951). Öykü: Karanlıklar Kıralı (1913); İstanbul Hikâyeleri (1919); Gençliğimiz (1922); Siyah Beyaz Hikâyeler (1923); Aşk Oyunları (1923); Süngülerin Gölgesinde (1924); Hikâyeler (1980). Deneme-inceleme: Türk İnkılabına Bakışlar (1938); Büyük Avrupa Anketi (1938); Felsefi Buhran (1939); Millet ve İnsan (1943); Mahutlar (1959); Sosyalizm (1961); Doğu-Batı Sentezi (1963); Osmanlıca-Türkçe - Uydurmaca (1970); Sanat-Edebiyat-Tenkit(1970); Din-İnkılap-İrtica (1971).
|
